Umumiy tushunchalar
Doping nima va nima uchun taqiqlanadi?▾
Doping — sportchining ishlash qobiliyatini sun'iy yo'l bilan oshirish maqsadida taqiqlangan modda yoki usuldan foydalanishi. WADA uch mezon bo'lsa taqiqlaydi: (1) ishlash qobiliyatini oshiradi, (2) salomatlikka zarar yetkazadi, (3) sportning ruhiga zid keladi — ulardan ikkitasi yetarli. WADA Kodeksi buни "Anti-Doping Rule Violation" (ADRV) deb belgilaydi.
WADA nima va qanday tashkil etilgan?▾
WADA (World Anti-Doping Agency) — Jahon Antidoping Agentligi. 1999-yil 10-noyabr Lausanne (Shveysariya) shartnomasi asosida tashkil etilgan. Bosh qarorgoh — Monreal (Kanada). IOC va hukumatlar tomonidan moliyalashtiriladigan. Vazifalari: Taqiqlangan ro'yxatni belgilash (yiliga), Kodeksni boshqarish, laboratoriyalarni akkreditatsiya qilish, ta'lim dasturlarini ishlab chiqish (ADEL), butun dunyo antidoping siyosatini muvofiqlashtirish.
"Strict Liability" prinsipi nimani anglatadi?▾
Bu WADA Kodeksining 2.1-moddasi asosidagi prinsip: sportchi organizmidagi HAR QANDAY taqiqlangan modda uchun shaxsan javobgar. Modda qanday kirganidan qat'i nazar — bilmaslik, shifokor xatosi, ifloslangan oziq-ovqat, sabotaj — barchasi bahona bo'la olmaydi. Faqat "No Fault" yoki "No Significant Fault" isbot qilinsa jarayon qisqartirilishi mumkin, lekin bekor etilmaydi. Bu prinsip 1990-yillardan beri amalda va barcha xalqaro sport federatsiyalari tomonidan tan olinadi.
ADRVning nechta turi bor?▾
WADA Kodeksida 10 ta ADRV turi bor: (1) Taqiqlangan modda topilishi (2.1); (2) Taqiqlangan usuldan foydalanish (2.2); (3) Namuna berishdan bosh tortish (2.3); (4) Whereabouts failure (2.4); (5) Tekshiruvga to'sqinlik (2.5); (6) TUE firibgarligi (2.6); (7) Taqiqlangan modda savdosi (2.7); (8) Sportchiga taqiqlangan modda berish (2.8); (9) Jazolangan sportchi bilan ish yuritish (2.9); (10) Hujjatlarni soxtalashtirish (2.10). Har birining jazosi farq qiladi — 1 yildan umrbod taqiqqa qadar.
TUE va Dorilar
TUE nima va qachon kerak bo'ladi?▾
TUE (Therapeutic Use Exemption) — taqiqlangan moddani tibbiy ko'rsatmalar bo'yicha qonuniy qabul qilish ruxsatnomasi. Masalan: astma uchun salbutamol, diabet uchun insulin. 4 shart birdan bajarilishi kerak: (1) haqiqiy tibbiy holat mavjud, (2) boshqa ruxsat etilgan muqobil dori yo'q, (3) davolash kerakli darajadan ortiq foyda bermaydi, (4) modda avvaldan qabul qilinmagan. Ariza musobaqadan 30 kun oldin topshiriladi, 21 kun ichida TUEC qaror qiladi. Retroaktiv TUE — faqat favqulodda holatlarda, 7 kun ichida.
Energetik ichimlik xavfli emasmi?▾
Energetik ichimliklar sportchilar uchun JUDA XAVFLI. Sababi: (1) tarkibida yashirin stimulyatorlar bo'lishi mumkin — taurin, guarana, ginseng ekstrakti yuqori dozada; (2) ba'zi brendlarda kofein monitoring chegarasini oshirishi mumkin (12 mkg/ml); (3) tarkib nazorat qilinmagan — zavodda kontaminatsiya ehtimoli yuqori; (4) "Sport" yoki "Energy" yorlig'i xavfsizlikni kafolatlamaydi. Muqobil: oddiy suv, shakarсиз choy, tabiiy sharbatlar. Energetik ichimliklardan butunlay uzoq turish tavsiya etiladi.
Sovuqqa qarshi dori ichsam bo'ladimi?▾
EHTIYOT BILAN — ko'pchilik sovuqqa qarshi dorilar tarkibida psevdoefedrin yoki efedrin bo'ladi — ikkalasi ham S6 stimulyator sifatida TAQIQLANGAN. Har doim: (1) tarkibini o'qing — faol moddalarni aniqlang; (2) har bir faol moddalي WADA Taqiqlangan Ro'yxatida tekshiring; (3) shifokordan so'rang — shu dori o'rniga ruxsat etilgan variant bormi? Paracetamol va ibuprofen — odatda ruxsat etilgan. "Naturalan" yoki "o'simlik asosidagi" deb yozilgan dorilar ham ehtiyot talab qiladi.
Kofein qancha miqdorda xavfsiz?▾
Kofein WADA Monitoring dasturida — to'g'ridan-to'g'ri taqiqlanmagan, lekin kuzatilmoqda. Siydikda 12 mkg/ml dan yuqori bo'lsa monitoring natijasi sifatida qayd etiladi. Amaliyotda: 400-500 mg/kun (~4 stakan qahva) gacha xavfsiz hisoblanadi, lekin individual farqlar katta — og'ir vaznli sportchilar tezroq metabolizatsiya qiladi. MUHIM: energetik ichimliklardagi kofein nazorasiz bo'lib, ularda boshqa taqiqlangan moddalar ham bo'lishi mumkin. Kofe va choy — xavfsizroq.
Whereabouts va Test
Whereabouts nima va qanday ishlaydi?▾
Whereabouts — RTP (Registered Testing Pool) sportchisi tomonidan ADAMS tizimiga kiritiladigan kunlik aniq ma'lumot: 60 daqiqalik vaqt va aniq joy. DCO (Doping Control Officer) bu vaqt va joyda kutilmagan holda test o'tkazishi mumkin. Ma'lumotlar chorak (3 oyda bir) yangilanadi. Eslatmalar: 14 kun oldin qayta tekshiring, 48 soat oldin eslatma keladi. 12 oyda 3 ta "missed test" yoki "filing failure" = 2 yilgacha diskvalifikatsiya (Kodeks 2.4).
DCO kelganda qanday harakat qilish kerak?▾
Ketma-ketlik: (1) DCO ning rasmiy vakolatnoma va ID ni ko'ring; (2) Metodist yoki murabbiyni DARHOL telefon qiling; (3) Hech narsa iste'mol qilmang — bu shubha uyg'otadi; (4) 30 daqiqa ichida tayyorlanib boring; (5) Yopiq idishni o'zingiz tanlang; (6) A va B namunia alohida idishga bo'lib, muhrlang va imzolang; (7) DCO nusxasini oling, metodistga xabar bering. BOS TORTISH = 4 yilgacha (Kodeks 2.3 — eng og'ir ADRVlardan biri).
Ovqat va BAD
BAD (biologik faol qo'shimcha) xavfli emasmi?▾
JUDA XAVFLI. Sabablar: (1) tarkibi mustaqil tekshirilmaydi — "tabiiy" degani xavfsiz emas; (2) kontaminatsiya — bir zavodda turli mahsulot ishlab chiqarilsa, aralashma bo'ladi; (3) efedra, marixuana, osterina — tabiiy, lekin TAQIQLANGAN; (4) 2018 tadqiqot: sertifikatsiz BADlarning 12-25% da taqiqlangan modda izlari topilgan; (5) "Sport" yoki "Natural" yorlig'i kafolat emas. Muqobil: to'g'ri ovqatlanish — protein, uglevod, vitamin tabiiy manbalardan. Agar BAD kerak bo'lsa — faqat Informed Sport, NSF, Cologne List sertifikatlilari.
Go'sht orqali doping kirishi haqiqatmi?▾
HA, bu tasdiqlangan xavf. Klenbuterol ba'zi mamlakatlarda chorva vaznini oshirish uchun noqonuniy ishlatiladi. Go'sht orqali inson organizmiga o'tadi va doping testida musbat natija beradi. WADA dan 2011-yildan beri alohida ogohlantirilgan. Xitoy, Meksika, Hindiston, ba'zi Yaqin Sharq mamlakatlari — yuqori xavf hududlari. Himoya: faqat rasmiy sertifikatlangan xo'jaliklardan; vet.sertifikat bilan; xorijiy safarda mahalliy bozor go'shtidan butunlay saqlaning.
Rahbar va Tashkilot
Antidoping koordinatorining vazifasi nima?▾
Koordinator (Kodeks 20.5.1 bo'yicha): (1) barcha a'zolarni ro'yxatga olish va ADAMS da yangilash; (2) Taqiqlangan ro'yxatni yiliga yangilab, barcha xodim va sportchilarga tarqatish; (3) yiliga kamida 2 marta ta'lim seminari o'tkazish; (4) TUE arizalarini to'ldirish va tekshirishda ko'maklashish; (5) Whereabouts ma'lumotlarini nazorat qilish; (6) doping holatlari yuzaga kelganda rahbar va UzNADO ga xabar berish; (7) hisobotlarni chorakda bir tayyorlash. Koordinator maxsus antidoping kursidan sertifikat olgan bo'lishi shart.
Oshpaz xatosi uchun sportchi javob beradimi?▾
Ha, Strict Liability prinsipiga ko'ra sportchi javobgar. LEKIN WADA Kodeksi 10.5.1.1 bandiga ko'ra, "No Significant Fault" yoki "No Fault" dalil keltirsa, jarayon kamaytirilishi mumkin (masalan, 2 yil o'rniga 1 yil yoki 6 oy). Buning uchun: tashqi ta'sir ekanligi, sportchi o'zi ehtiyot choralarini ko'rganligi (sertifikatlangan oshpaz, nazorat jurnali), va bevosita sportchi aybdor emasligi isbotlanishi kerak. To'liq oqlanish — juda kamdan-kam hollarda (faqat sabotaj isbotida).
